Ondernemerszaken: Waarom veilig werken bij de medewerker begint

In dit artikel wordt het belang van veilig werken door de medewerker zelf centraal gesteld. Hoe dragen veiligheids­bewustzijn, duidelijke instructies, goede opleiding en effectief toezicht bij aan een structureel hogere veiligheid op de werkvloer?

Iedere medewerker wil aan het einde van de werkdag veilig en gezond naar huis. Dit lijkt vanzelfsprekend, maar in de dagelijkse praktijk blijkt dat veilig gedrag niet altijd automatisch wordt toegepast. Vaak komt dit door onbewuste routines, beperkte kennis van risico’s of onduidelijke instructies op de werkplek. Een veilige en gezonde werkomgeving ontstaat niet alleen door regels en procedures, maar vooral door bewustwording, gedragsverandering en consistent voorbeeldgedrag van leidinggevenden.

Veiligheid begint bij medewerker zelf

Hoewel werkgevers verantwoordelijk zijn voor een veilige werkplek, ligt een belangrijk deel van veilig gedrag bij de medewerker. Pas wanneer een medewerker begrijpt waarom bepaalde afspraken gelden, is de kans groter, dat deze daadwerkelijk worden nageleefd. Kennis over risico’s is daarbij essentieel. Onbekend maakt onbemind — en in het geval van veiligheid: onbekend maakt onbewust onveilig.

Praktijkvoorbeeld

Een medewerker die een kolomboor bedient terwijl deze handschoenen draagt, denkt logisch bezig te zijn. Handschoenen beschermen immers tegen scherpe randen en metaaldeeltjes. Wat hij vaak niet weet, is dat draaiende machines een handschoen kunnen grijpen, waardoor een handschoen binnen een fractie van een seconde meegetrokken wordt met mogelijk ernstig letsel of amputatie als gevolg.

Als de medewerker niet weet waarom het belangrijk is om geen handschoenen te dragen, zal hij ze mogelijk juist aantrekken. Bij begrip van het risico, is de kans groter dat de medewerker het gedrag aanpast. Het kennen van risico’s is dus een cruciale stap in veilig en gezond werken.

Veilig toepassen van afspraken moet een automatische handeling worden

Mensen handelen voor meer dan negentig procent op de automatische piloot. Veel dagelijkse handelingen voeren we uit zonder er bewust over na te denken. Veilig werken moet uiteindelijk óók in dat automatische gedrag landen.

Wanneer een medewerker nog bewust moet nadenken over een veiligheidsstap — van het aandoen van persoonlijke beschermingsmiddelen tot het veilig omgaan met een machine — blijft het risico bestaan dat iets wordt vergeten.

Hoe leren mensen veilig gedrag aan?

Veilig gedrag ontstaat in vier leerfasen:

1. Onbewust onbekwaam – je weet nog niet wat je niet weet.
2. Bewust onbekwaam – je begrijpt wat je moet leren, je bent je bewust van het risico.
3. Bewust bekwaam – je kunt het, maar moet er nog bij nadenken.
4. Onbewust bekwaam – je voert het automatisch correct uit.

Voor veiligheid is vooral die laatste fase essentieel. Pas wanneer veilig handelen routine wordt, neemt het aantal vergissingen af. Een medewerker die automatisch gehoorbescherming gebruikt bij het betreden van de werkplaats of de machine, hoeft hier niet meer op gewezen te worden.

Het ontwikkelen van deze routine vraagt tijd, herhaling en begeleiding —door leidinggevenden en collega’s.

Duidelijke en zichtbare instructies Veiligheidsinstructies werken het best wanneer ze kort, helder en zichtbaar zijn op de plek waar de taak wordt uitgevoerd. Lange documenten of abstracte handleidingen worden vaak niet gelezen, laat staan onthouden.

Visuele ondersteuning maakt verschil

Instructies op de werkplek zijn effectiever wanneer ze visueel worden ondersteund door bijvoorbeeld:

• duidelijke pictogrammen
• waarschuwingssymbolen en gebodsborden
• risico’s met een stappenplan op A4-formaat
• QR-codes naar korte praktische instructie­video’s.

Een operator die direct bij een machine kan zien welke handelingen verplicht zijn, kan in ieder geval weten wat gedaan moet worden. Daarnaast zorgen deze visuele herinneringen voor een herhaling van de boodschap, waardoor handelingen mogelijk sneller worden geautomatiseerd.

Opleiding en instructie: van toolbox tot digitaal leren

Een belangrijke pijler van veilig werken is een goede opleiding. Nieuwe medewerkers moeten vanaf de eerste week begrijpen wat de risico’s zijn en hoe zij veilig moeten handelen. Ook voor ervaren medewerkers blijft bijscholing noodzakelijk, omdat routines slijten of werkwijzen veranderen. Dat kan bijvoorbeeld door interne of externe opleidingen, aangevuld met regelmatige korte toolboxmeetings.

Toolboxmeetings

Toolboxmeetings zijn een effectief instrument om kennis te delen en medewerkers bewust te maken van risico’s. Het beste werkt een toolbox in kleine groepen, waarbij medewerkers actief worden betrokken. Door hen vragen te stellen, situaties te (laten) bespreken en zelf oplossingen te laten bedenken, blijft de informatie beter hangen.

Toolboxen in grote groepen verliezen hun kracht: medewerkers luisteren passief, er is weinig interactie en het leereffect is gering.

Digitale ondersteuning

Steeds meer bedrijven maken gebruik van digitale leermiddelen zoals Ozone. Ozone is een online platform van opleidingsfondsen in metaal en technische sectoren, zoals A+O metalektro en OOM. Op dit platform kunnen bedrijven onboardingprogramma’s, maatwerk toolboxmodules en bedrijfseigen instructiemateriaal aanbieden. Medewerkers kunnen op een rustig moment modules doorlopen en toetsvragen maken.

Ozone bevat daarnaast een openbare bibliotheek met leermodules die direct inzetbaar zijn. HR of leidinggevenden kunnen eenvoudig monitoren wie welke module heeft gevolgd. Hierdoor wordt leren continu, meetbaar en toegankelijk voor iedereen.

Voorbeeldgedrag en toezicht: zien, begeleiden en bevestigen

Een van de belangrijkste factoren voor veiligheid is het voorbeeldgedrag van leidinggevenden. Medewerkers kijken naar wat leidinggevenden doen — niet alleen naar wat zij zeggen. Wanneer een leidinggevende zelf geen persoonlijke beschermingsmiddelen draagt, niet volgens de afspraken werkt of snel even een regel negeert, zal de medewerker dat mogelijk ook gaan doen. “Blijkbaar is het niet zo belangrijk om de afspraken op te volgen”, is een veel gehoorde reactie van medewerkers.

Het belang van toezicht door coaching, niet door controle

Toezicht houden betekent niet dat een leidinggevende zich moet gedragen als een politieagent. Het gaat om actief aanwezig zijn, vragen stellen, risico’s bespreken en medewerkers begeleiden in het maken van veilige keuzes.

Regelmatig veiligheidsrondes uitvoeren is hierbij zeer waardevol. Door tijdens zo’n ronde alléén te kijken naar veiligheid en gezondheid, ontstaat focus en aandacht voor details die je als leidinggevende mogelijk niet meer ziet door de dagelijkse hectiek.

Conclusie

Een veilige en gezonde werkomgeving ontstaat niet vanzelf. Het vraagt om kennis, bewustwording, duidelijke instructies, effectieve opleiding en vooral: voorbeeldgedrag, waardering voor goed gedrag en betrokkenheid.

De sleutel ligt bij de medewerker, maar de organisatie moet die medewerker wel in staat stellen om veilig te kúnnen werken. Door zichtbare instructies, zinvolle toolboxmeetings, digitale ondersteuning en positieve aandacht van leidinggevenden wordt veiligheid onderdeel van het dagelijks werk — niet als verplichting, maar als vanzelfsprekendheid.

Acht aanvullende tips

Acht aanvullende tips voor het bevorderen van veilig gedrag op de werkvloer

1. Benoem altijd het risico in de veiligheidsinstructie
   Een instructie wordt beter opgevolgd wanneer de medewerker begrijpt wat het gevaar is. Door het risico expliciet te benoemen, krijgt een afspraak betekenis en urgentie.
2. Gebruik herkenbare praktijkvoorbeelden
   Voorbeelden (foto’s en filmpjes) van echte situaties zorgen voor herkenning en maken risico’s tastbaar. Dit versterkt het veiligheidsbewustzijn.
3. Houd instructies kort, visueel en direct toepasbaar
   Maak korte stappenplannen, gebruik pictogrammen en duidelijke foto’s of korte filmpjes. Deze zijn veel effectiever dan complexe handleidingen of beschrijvingen. Met een QR code kunnen medewerkers de filmpjes eenvoudig raadplegen.
4. Betrek medewerkers bij het verbeteren van veiligheidsmaatregelen
   Wanneer medewerkers zelf meedenken, ontstaat eigenaarschap en wordt veilig gedrag onderdeel van de cultuur.
5. Herhaal regelmatig: veiligheid moet blijven leven
   Bewustwording ontstaat door herhaling. Combineer toolboxen, observaties, e-learning en informele gesprekken.
6. Benadruk goed gedrag vaker dan dat je corrigeert
   Positieve aandacht voor veilig en gezond werken werkt beter dan kritiek op het nalaten. Door goed gedrag vaak te bevestigen, wordt het sneller geautomatiseerd. En het is ook leuker om iemand een compliment te geven, dan als politieagent op te treden.
7. Gebruik online leren, zoals Ozone als aanvulling op opleiden en instrueren
   Met bijvoorbeeld Ozone kunnen medewerkers zelfstandig leren en kan de organisatie de voortgang monitoren. Het is een waardevolle aanvulling op mondelinge en schriftelijke instructie.
8. Voer regelmatig gerichte veiligheidsrondes uit
   Tijdens een veiligheidsronde richt je je uitsluitend op veiligheid. Dit vergroot bewustwording en creëert ruimte voor open gesprekken.

Ondernemerszaken

Vraag&Aanbod en specialisten van PKM geven in deze rubriek ondernemers in de maakindustrie inzicht én praktisch tips over bedrijfsvoering. Denk aan aspecten rondom kwaliteit, normering, veiligheid en duurzaamheid. Ielse Lohuis is specialist en adviseur bij PKM op het gebied van VCA, veiligheid, gezondheid en RI&E.

Neem voor meer informatie contact op met PKM, www.pkmadviesmetaal.nl